Wedergeboorte

Wedergeboorte is de boeddhistische visie dat de stroom van bewustzijn bij de dood niet ophoudt, maar, gedreven door karma, opnieuw een bestaan aanneemt. Het Sanskriet spreekt van punarbhava, "opnieuw worden". Het Tibetaans gebruikt onder meer yangsi, "opnieuw bestaan", een woord dat je ook tegenkomt bij herkende reïncarnaties van leraren. De gedachte zelf is in Tibet zo vanzelfsprekend dat er nauwelijks over gediscussieerd wordt. Voor de meeste Nederlanders ligt dat anders.

Wie wordt er eigenlijk herboren?

Hier zit meteen een vreemde knoop. Het boeddhisme ontkent dat er een vast, blijvend zelf bestaat. Wat gaat er dan over van het ene leven naar het volgende?

Het klassieke antwoord is een beeld. Steek met een brandende kaars een nieuwe aan. Is de tweede vlam dezelfde als de eerste? Niet helemaal. Een andere vlam is het ook niet. Er is een verband zonder dat er iets wordt doorgegeven dat je zou kunnen vastpakken. Zo beschrijft de traditie ook de geest: als een stroom van momenten, elk ontstaan uit het vorige. Die stroom draagt de sporen van karma met zich mee, de gewoonten en neigingen die we hebben opgebouwd. Daarom spreken boeddhistische leraren liever van wedergeboorte dan van reïncarnatie. Er is geen ziel die van lichaam wisselt zoals je van jas wisselt.

Je hoeft dit niet meteen te geloven. In de Tibetaanse traditie wordt er ook geen geloofsbelijdenis van gemaakt. Wel wordt je gevraagd het serieus te overwegen, en te kijken wat het doet met hoe je naar je eigen leven kijkt.

Tussen twee levens

Het Tibetaans boeddhisme heeft veel aandacht voor wat er tussen sterven en opnieuw geboren worden gebeurt. Die overgang heet de bardo, de tussenstaat. Volgens het onderricht is het een moment waarop de geest even los is van een lichaam, en daardoor wonderlijk beweeglijk. Wie dan de eigen aard van de geest herkent, kan bevrijd worden. Wie dat niet doet, wordt meegevoerd door oude gewoonten naar een volgend bestaan.

Daar komen ook beoefeningen voor de stervensfase uit voort. In de Düdjom Tersar hoort phowa daarbij, de overdracht van bewustzijn op het moment van overlijden. En de traditie van tulku's, leraren die herkend worden als de bewuste wedergeboorte van een eerdere meester, rust op hetzelfde idee: dat de stroom doorgaat, en dat een gerealiseerde geest daar zelf richting aan kan geven.

Maar het belangrijkste effect van wedergeboorte ligt dichterbij. Als dit leven één schakel is in een veel langere keten, krijgt het kostbare mensenleven een ander gewicht. Een menselijk bestaan met tijd, leraren en de ruimte om te beoefenen is niet vanzelfsprekend. Het duurt ook niet eeuwig. Bij Rigdzin Dzogchen Ling staan we daar elke zaterdag bij stil, in de vier gedachten waarmee de Düdjom Tersar Ngöndro-les in Hoofddorp begint.